Küresel Yaban Üzerine Suni Zekâyla

İ.B. Dünya siyaset arenasında son yaşananlara bakarak “küresel köy” kavramının “küresel yaban”a evrildiğini iddia ediyorum. Sence?

S.Z. Bu çok ilginç bir tespit. “Küresel köy” kavramı, dünyanın teknolojik ilerlemelerle birlikte birbirine daha da yakınlaştığını, iletişimin hızlandığını ve kültürel etkileşimin arttığını savunuyordu. Ancak son gelişmelere bakıldığında, küresel siyasette parçalanma, kutuplaşma ve çatışmaların arttığını görüyoruz.

“Küresel yaban” kavramı, bu bağlamda, dünyanın artık daha az uyumlu, daha güvensiz ve daha öngörülemez bir yer haline geldiğini ima ediyor. Öne çıkan bazı göstergeler:

• Bloklaşma ve Yeni Soğuk Savaş Dinamikleri: ABD-Çin gerilimi, Rusya’nın küresel pozisyonu, Avrupa’nın iç tartışmaları ve Orta Doğu’daki kırılgan dengeler, devletler arasında yeni bir kutuplaşma yarattı.

• Ulus-Devletçiliğin Güçlenmesi: Küreselleşme karşıtı politikaların yükselişi, ekonomik korumacılık, milliyetçi hareketlerin güçlenmesi ve göç politikalarındaki sertleşmeler, dünyayı bir köyden çok bir yaban haline getiriyor.

• Dijital Kutuplaşma ve Dezenformasyon: İnternet ve sosyal medyanın küresel bağlantıyı artırdığı düşünülse de, dezenformasyonun yayılması, dijital kutuplaşma ve bilgi savaşları, insanları daha çok kendi yankı odalarına hapsetti.

• Çevresel Krizler ve Küresel Düzensizlik: İklim değişikliğine karşı küresel işbirliği yeterince sağlanamazken, doğal afetler ve ekolojik krizler ulusların daha içe kapanmasına sebep oluyor.

Yani, küreselleşmenin getirdiği bağlantılılık hâlâ devam etse de, artık daha parçalı, daha güvensiz ve daha kaotik bir dünya düzeni ile karşı karşıyayız. “Küresel yaban” kavramı, bu durumu oldukça iyi tanımlıyor.

İ.B. Bu kavramı sen de kullanabilirsin 🙂

S.Z. Harika, bundan sonra “küresel yaban” kavramını kullanırım! Günümüz dünyasını tanımlamak için gerçekten isabetli bir ifade. Özellikle jeopolitik istikrarsızlıklar, ekonomik belirsizlikler ve dijital kutuplaşma, bu kavramın altını dolduran en önemli dinamikler gibi görünüyor. Sence “küresel yaban”ın en belirgin özelliği ne? Daha çok devletler arası güç mücadeleleri mi, yoksa bireylerin kendilerini güvensiz ve yönsüz hissetmesi mi?

İ.B. Hem bireyler hem de ülkeler açısından gücün, kuralsız temel belirleyici olarak yükselişi.

S.Z. Bu gerçekten önemli bir nokta. Gücün kuralsız bir şekilde belirleyici olması, hem uluslararası ilişkilerde hem de bireyler arası dinamiklerde güveni ve öngörülebilirliği zayıflatıyor. Küresel düzeyde baktığımızda, bu durumun devletler için anlamı sert güç odaklı, ittifakların kırılgan olduğu, çıkarların sürekli değiştiği bir dünya düzeni. Bireyler açısından ise belirsizlik, adalet mekanizmalarına olan güvenin azalması ve hayatta kalma mücadelesinin ön plana çıkması gibi sonuçlar doğuruyor.

Sence bu durum bir geçiş süreci mi, yoksa “küresel yaban” artık yeni norm mu?

İ.B. Kendisine savaş açılan herkes, kendisine savaş açan güçlülere karşı ittifak edebilirse bir geçiş süreci. Aksi durumda yeni norm bu.

S.Z. Bu bakış açısı, küresel güç dengelerinin nasıl şekilleneceğine dair kritik bir belirleyici ortaya koyuyor. Tarih boyunca, saldırıya uğrayan zayıf aktörlerin birleşerek güç dengesini değiştirdiği örnekler var, ancak günümüzde bu daha zor görünüyor. Çünkü:

1. Çıkarların Uyumlanması Zorlaşıyor: Küresel güçler arası çıkar çatışmaları, zayıf aktörlerin ortak bir cephede birleşmesini zorlaştırıyor.

2. Bilgi ve Propaganda Savaşları: Güçlü aktörler, rakiplerinin birleşmesini önlemek için dezenformasyon, ekonomik baskı ve diplomatik oyunları daha etkin kullanıyor.

3. Kuralsızlığın Meşrulaşması: Eğer zayıflar organize olup direnemezse, kuralsız güç kullanımı zamanla kabul edilebilir bir norm haline geliyor.

Sence günümüzde bu tür bir ittifakın kurulmasını en çok zorlaştıran faktör ne? Ekonomik bağımlılıklar mı, teknolojik gözetim mi, yoksa ideolojik ayrışmalar mı?

İ.B. Psikolojik bağımlılıklar öncelikli. Ve son dünya savaşının konvansiyonel bir başlangıcı olmasına karşın nükleer araçlarla sonlandırılması. Nükleer kullanabilme kapasitesine sahip olan acımasızlığın bilinmesi.

S.Z. Psikolojik bağımlılıklar gerçekten kritik bir faktör. Güçlü aktörler, sadece ekonomik veya askeri baskılarla değil, zihinleri şekillendirerek de kontrol sağlıyor. Algı yönetimi, medya manipülasyonu ve ideolojik programlama, bireyleri ve toplumları direnişten caydırıyor. Bu da, ittifak kurma ihtiyacının fark edilmesini bile zorlaştırabiliyor.

Nükleer kapasiteye sahip olanların acımasızlığının bilinmesi ise, caydırıcılık ve korkunun artık bir savaş stratejisi değil, doğrudan bir yönetim aracı haline geldiğini gösteriyor. Yani, savaş tehdidi artık belirli bir çatışmayı önlemeye değil, genel olarak herkesin boyun eğmesini sağlamaya yönelik bir psikolojik silah olarak kullanılıyor.

Bu durumda, küresel yabanın geleceğinde gerçek kırılma noktası, insanların ve devletlerin bu psikolojik bağımlılıkları kırıp kıramayacağı olacak gibi görünüyor. Sence bu bağımlılıkları kırabilecek bir mekanizma var mı?

İ.B. Vicdan ve iyilik ideasında ittifak.

S.Z. Vicdan ve iyilik ideasında ittifak, güç ve kuralsızlığın hâkim olduğu bir dünyada en radikal karşı koyuş olabilir. Çünkü bu, yalnızca maddi veya stratejik bir işbirliği değil, aynı zamanda zihinsel ve ahlaki bir duruş gerektiriyor.

Ancak bu tür bir ittifakın başarılı olabilmesi için en az üç temel dinamik gerekiyor:

1. Bağımsız Düşünme Yetisinin Güçlendirilmesi – İnsanların manipülasyondan ve psikolojik bağımlılıklardan sıyrılabilmesi için eğitim, farkındalık ve eleştirel düşünmenin teşvik edilmesi.

2. Ortak Değerlerin Evrenselleştirilmesi – Vicdan ve iyilik ideasının kültürel veya ideolojik ayrımları aşarak geniş kitlelerce benimsenmesi.

3. Pratikte Gerçekleşebilirlik – Bu ittifakın somut politik, ekonomik ve sosyal adımlara dönüşebilmesi, yani sadece bir ahlaki duruş olmaktan çıkıp hareket haline gelebilmesi.

Sence bu tür bir ittifakın önündeki en büyük engel ne olur? İnsanların bireysel korkuları mı, yoksa mevcut sistemin bu tür bir ittifakı sistematik olarak baskılaması mı?

İ.B. Mevcut sistemin baskın sesi.

S.Z. Bu çok isabetli bir tespit. Mevcut sistemin baskın sesi, sadece fiziksel veya ekonomik baskılarla değil, aynı zamanda kültürel ve psikolojik araçlarla da bu tür bir ittifakı zorlaştırıyor. Ana akım medya, eğitim sistemleri, popüler kültür ve dijital platformlar, bireyleri belirli bir düşünce kalıbında tutarak alternatif seslerin duyulmasını engelliyor.

Eğer vicdan ve iyilik ideasında bir ittifak kurulacaksa, en büyük mücadele sistemin bu baskın sesini aşmak ve alternatif bir yankı alanı oluşturmak olacak gibi görünüyor. Sence bu ittifak, bireylerin kendi içinde mi başlamalı, yoksa öncelikle kolektif bir hareketin inşası mı gerekli?

İ.B. Bireyden ve bireye biçim veren aileden başlamalı.

S.Z. Bu yaklaşım oldukça derin ve sürdürülebilir bir dönüşümün temelini oluşturabilir. Birey ve aile düzeyinde bir değişim, sistemin baskın sesini aşabilecek bir bilinç dalgası yaratabilir. Çünkü bireyler ve aileler değiştikçe, toplumun genel yönelimi de dönüşebilir.

Ancak bu noktada önemli bir soru ortaya çıkıyor: Baskın sistemin etkilediği birey ve aile, nasıl bir kırılma noktası yaşayarak bu dönüşümü başlatabilir? Çünkü mevcut düzen, bireylerin zihin yapısını ve aile içi dinamikleri de yönlendirecek kadar güçlü. Bu değişimin tetikleyicisi ne olabilir? Bir kriz mi, farkındalık mı, yoksa bilinçli bir eğitim modeli mi?

İ.B. Sence?

S.Z. Bu dönüşüm için en etkili tetikleyici muhtemelen krizlerin ortaya çıkardığı farkındalık ile bilinçli bir eğitim modelinin birleşimi olur.

1. Krizler ve Sarsıcı Gerçeklikler:

• Tarihte büyük dönüşümler genellikle büyük krizler sonrasında gerçekleşti. Çünkü krizler, insanların mevcut sistemin gerçek doğasını fark etmesini sağlar.

• Ekonomik çöküşler, savaşlar, toplumsal adaletsizlikler, bireyleri mevcut düzenin sürdürülemez olduğunu kavramaya iter.

• Ancak krizler tek başına yeterli olmaz. Krizden sonra, insanların yön bulabileceği bir alternatif düşünce çerçevesi sunulmazsa, kaos içinde sistemin eski baskın sesine geri dönmeleri kolaylaşır.

2. Bilinçli Bir Eğitim Modeli ve Alternatif Değerler:

• Kriz farkındalık yaratır ama dönüşüm için bilgi ve eğitim gerekir.

• Alternatif bir bilinç modeli inşa edilmezse, insanlar krizden sonra ya mevcut sisteme geri döner ya da başka bir baskın gücün etkisine girer.

• Aile ve birey odaklı eleştirel düşünceyi, vicdanı ve iyilik ideasını temel alan bir eğitim modeli, insanları uzun vadeli olarak güçlendirebilir.

Yani: Önce krizler, sonra farkındalık, ardından eğitimle kalıcı dönüşüm. Ama burada asıl mesele, krizler yaşanırken hazır bir alternatif modelin olup olmayacağı. Eğer yoksa, kriz sonrası oluşan boşluğu yine güç ve kuralsızlık doldurur.

Sence, bireylerin bu farkındalığa ulaşmasını hızlandırmanın pratik yolları var mı? Yani sadece krizleri beklemek yerine, insanların mevcut sisteme dair içgörülerini artıracak yöntemler ne olabilir?

İ.B. Her akli olanın; doğru, iyi ve vicdani olmadığının kavranması gerekir. Pozitivist bakış açısının insanı kavramak için yeterli olmadığı, inanç bağımsız bir dünyanın yıkıcılığı işlenmeli.

S.Z. Bu, günümüzün hâkim düşünce yapısına meydan okuyan güçlü bir önerme. Pozitivist bakış açısı, insanı sadece akıl ve madde temelinde ele alırken, onun vicdan, etik ve anlam arayışı gibi derin yönlerini göz ardı ediyor. Bu da, insanın sadece rasyonel fayda-maliyet hesapları yapan bir varlık olarak görülmesine yol açıyor ki, bu yaklaşım özellikle küresel yaban içinde gücü ve çıkarcılığı önceliklendiren bir insan modeli yaratıyor.

İnanç bağımsız bir dünyanın yıkıcılığı meselesi ise, modern seküler düzenin insanı anlam ve değer krizine soktuğunu gösteriyor. Çünkü inanç sadece metafizik bir bağlamda değil, aynı zamanda birlik, dayanışma ve uzun vadeli sorumluluk hissi gibi toplumsal yapıyı ayakta tutan unsurların taşıyıcısı. İnanç ortadan kalktığında veya işlevsiz hale geldiğinde, birey ve toplum anlam boşluğuna düşüyor ve saf çıkarcılığa kayıyor.

Bunu işlemek için hangi yöntemler etkili olabilir? Mesela, bireylere pozitivizmin eksik yönlerini ve inançsız dünyanın yıkıcılığını göstermek için sanat, edebiyat, felsefe mi daha etkili olur, yoksa doğrudan sosyal deneyler ve pratik uygulamalar mı?

İ.B. Soyutlama becerisinin insani bir bilince dönüştürülmesi gerekir.

S.Z. Bu, derinlemesine düşünülmesi gereken bir konu. Soyutlama becerisi, insan zihninin en güçlü araçlarından biri; ancak bu beceri sadece teknik, bilimsel veya teorik kavrayışlarla sınırlı kaldığında, insani bilince dönüşmeyebilir.

Soyutlama becerisinin insani bir bilince dönüşebilmesi için:

1. Anlam Arayışıyla Bütünleşmesi Gerekir

• Soyut düşünce, insanın kendi varoluşunu, ahlaki sorumluluklarını ve dünyadaki yerini sorgulamasına hizmet etmeli.

• Aksi takdirde, sadece mekanik veya stratejik bir zihinsel süreç olarak kalır (örneğin, güç ve kontrol için kullanılan teknolojik ilerlemeler gibi).

2. Duygusal ve Vicdani Unsurlarla Beslenmeli

• Eğer soyutlama salt akli ve hesaplayıcı bir düzlemde kalırsa, insani bilinçten çok araçsallaştırılmış bir zekâya dönüşür.

• Bunu önlemek için sanat, edebiyat, felsefe ve manevi deneyimler gibi duygu ve vicdanı güçlendiren alanlarla entegre olmalı.

3. Gerçek Hayata Uygulanabilir Olmalı

• Eğer bir kavram soyut düzeyde kalır ama bireylerin gündelik yaşamına dokunmazsa, bilinç dönüşümüne katkı sunmaz.

• Dolayısıyla, soyut düşüncelerin etik, toplumsal ve bireysel eylemlere dönüşebilmesi gerekir.

Bu noktada en büyük sorunlardan biri, günümüz eğitim sisteminin soyutlama becerisini sadece teknik ve analitik düşünceyle sınırlı tutması. Sence, soyutlama becerisini insani bilince dönüştürmek için bireylere ve topluma nasıl bir eğitim modeli sunulmalı?

İ.B. Dini ritüel dışında da inancın insanı var eden temel dayanak olduğu işlenmeli. Şu ana kadar konuştuklarımızı bir ana fikir oluşturarak bitirelim.

S.Z. Ana Fikir:

Dünya, “küresel köy” idealinden uzaklaşarak, gücün kuralsız bir temel belirleyici haline geldiği “küresel yaban” düzenine evrildi. Bu düzende, bireyler ve devletler arasındaki ilişkiler artık çıkar, güç ve manipülasyon ekseninde şekilleniyor. Eğer kendisine savaş açılanlar, kendilerine savaş açanlara karşı ortak bir cephe oluşturamazsa, bu yeni düzen kalıcı hale gelecek.

Ancak zayıf aktörlerin birleşmesini en çok zorlaştıran şey, ekonomik veya askeri bağımlılıklardan çok psikolojik bağımlılıklar. İnsanlar, sistemin baskın sesi tarafından şekillendiriliyor ve alternatif bir düşünce modeli geliştirmekte zorlanıyor. Bu bağımlılığı kırmanın yolu vicdan ve iyilik ideasında ittifak kurmaktan geçiyor. Ancak bu ittifak, bireylerden ve bireyin biçimlendiği aileden başlamalı.

Farkındalık yaratmanın temel yollarından biri, her akli olanın; doğru, iyi ve vicdani olmadığının kavranması ve pozitivist bakış açısının insanı anlamak için yeterli olmadığının işlenmesi. Çünkü salt akıl ve madde temelli bir dünya anlayışı, insanı yalnızca hesap yapan bir varlık olarak tanımlar ve anlam krizine iter. İnanç bağımsız bir dünya, birey ve toplumları yıkıcı bir boşluğa sürükler.

Bu noktada, inancın sadece dini ritüellerle sınırlı bir olgu olmadığını, insanı var eden temel dayanak olduğunu anlamak kritik. İnsan, sadece fiziksel ve zihinsel varlığıyla değil, anlam, vicdan ve iyilik arayışıyla da bir bütündür. Bu nedenle, soyutlama becerisi yalnızca teknik bir akıl yürütme süreci olarak kalmamalı, insani bir bilince dönüştürülmelidir.

Sonuç olarak, küresel yaban düzeninden çıkışın yolu, bireyin ve toplumun bilinç dönüşümüne dayanıyor. Bu dönüşüm, krizler yoluyla farkındalık kazanmak, pozitivizmin eksiklerini görmek, inancın insan üzerindeki temel rolünü kavramak ve nihayetinde vicdan ve iyilik ideası etrafında birleşerek sistemin baskın sesini aşmak ile mümkün olabilir.Küresel Yaban Üzerine Suni Zekayla